Daşqının yüz illik adlandırılması eyni böyüklükdə növbəti hadisə üçün yüz il gözləmək demək deyil. İfadə müəyyən daşqın böyüklüyünün statistik tezliyini göstərir. Layihə sahibi ehtimalı tikilinin istifadə dövrü və mümkün zərərin böyüklüyü ilə birlikdə qiymətləndirməlidir. Hesabatda təkrarlanma müddəti, hesablanmış sərf və müşahidə dövrü birlikdə göstərilir; rəqəm təkbaşına təhlükəsizlik və ya qurumun qəbul meyarı deyil.
Təkrarlanma və illik aşılma ehtimalı
Durağan statistik fərziyyədə T illik təkrarlanma müddətinin illik aşılma ehtimalı p = 1/T olur. Əlli illik böyüklük üçün 2%, yüz illik üçün 1%, beş yüz illik üçün 0,2% illik ehtimal nəzərdə tutulur. Aşılma həmin böyüklüyə çatmaq və ya onu keçməkdir. Eyni hədd ardıcıl illərdə aşıla bilər. Hesabatda təkrarlanma müddəti ilə yanaşı illik aşılma ehtimalının göstərilməsi sabit təqvim intervalı haqqında yanlış yozumun qarşısını alır.
Tikilinin istifadə dövründə ehtimal
İllik hadisələr müstəqil və ehtimal zamanla sabit qəbul edilərsə N ildə ən az bir aşılma ehtimalı 1 − (1 − p)^N düsturu ilə hesablanır. İllik 1% ehtimallı hədd üçün otuz ildə nəticə təxminən 26%-dir. Bu, sahənin zərər görmə ehtimalı deyil, seçilmiş daşqın həddinin aşılmasıdır. Həqiqi zərər yerləşmə, yer kotu, istifadə növü, qoruma tədbirləri, dərinlik və sürətdən də asılıdır. Hesabat bu anlayışları ayırmalıdır.
Hansı təkrarlanma müddəti seçilməlidir?
Qiymətləndiriləcək müddətlər tikilinin funksiyası, sıradan çıxma və ya daşmanın nəticələri, işin məqsədi və qurumun layihəyə xas tələbləri üzrə seçilir. Bütün tikililər üçün avtomatik eyni müddət uyğun deyil. Yolun müvəqqəti bağlanması və mühüm obyektin su altında qalması fərqli nəticələr yaradır. Əsas ssenari ilə yanaşı daha tez və daha nadir hadisələri araşdırmaq həllin nə zaman yetərsiz olduğunu göstərir. Seçim əsaslandırılır; nümunədəki müddət ümumi məcburi qayda kimi təqdim edilmir.
Müşahidə uzunluğu və dəyişən hövzə şəraiti
Təkrarlanma sərfləri birbaşa ölçülmüş sabit kəmiyyət deyil, müşahidə sırası və statistik üsulla alınan təxminlərdir. Qısa sıra, boş illər, ölçmə dəyişiklikləri və kənar qiymətlərin işlənməsi nəticəyə təsir edir. Şəhərləşmə, drenaj dəyişiklikləri və iqlim keçmiş müşahidələrin gələcəyi təmsil etməsini zəiflədə bilər. Stansiyanın və dövrün uyğunluğu yoxlanılır. Qeyri-müəyyənlik intervalı və həssaslıq təhlili tək dəqiq rəqəmdən daha aydın məlumat verə bilər. Uzun təkrarlanma müddəti, xüsusilə nadir hadisədə, yüksək təxmin dəqiqliyi demək deyil.
Layihə sahibinin yoxlama sualları
Hesabatda hansı müddətlərin hesablandığını və səbəbini soruşun. Sonra sərflərin mənbəyini, üsulunu, hidravlik modelə tətbiqini və hansı ərazi kotları ilə müqayisə edildiyini yoxlayın. Daha nadir hadisədə giriş yolları, zirzəmi və mövcud su qurğularında nə dəyişdiyi görünməlidir. Tikili yeri, dolğu, körpü açıqlığı və ya sukeçirməz örtük dəyişdikdə əvvəlki nəticələr yenidən qiymətləndirilir. Sualların məqsədi böyük təkrarlanma rəqəmi axtarmaq deyil, qərarın məlumat və ssenari zəncirini aydınlaşdırmaqdır. Uzun dövr ehtimalının uyğunluğu üçün müstəqillik və durağanlıq fərziyyələri göstərilir.
Nəticələrin layihə qərarlarına və hesabata köçürülməsi
Layihə sahibinə təqdim edilən nəticə yalnız rəngli xəritədən ibarət olmamalıdır. İstifadə olunan məlumatların siyahısı, ölçmənin tarixi, koordinat və hündürlük istinad sistemləri, sərflərin hesablanma üsulu, araşdırılmış ssenarilər və model sahəsinin məhdudiyyətləri hesabatda birlikdə verilməlidir. Xəritədə şərti işarələr, miqyas, ssenarinin adı və kot istinadı memarlıq və ya infrastruktur layihəsi ilə müqayisəni asanlaşdırır. Hesablamalar qərarın səbəbini izah etməli və hansı fərziyyə dəyişdikdə nəticənin yenidən qiymətləndirilməli olduğunu göstərməlidir.
Təklif mərhələsində iş sahəsinin sərhədi, tikilinin növü, mövcud ölçmələr və gözlənilən təhvil faylları paylaşılır. Bu məlumatlar işin əhatəsini və əlavə məlumat ehtiyacını müəyyənləşdirməyə kömək edir. Başqa layihənin sərfi, kotu və ya layihələndirmə yanaşması bu əraziyə birbaşa köçürülməməlidir. Səlahiyyətli qurumun layihəyə xas tələbləri ayrıca yoxlanılır. Daşqın qiymətləndirilməsi gələcəkdə heç bir hadisə baş verməyəcəyinə zəmanət deyil; seçilmiş məlumat və ssenarilər çərçivəsində riski anlamaq və azaltma variantlarını müqayisə etmək üçün mühəndislik əsasını yaradır.
Mənbələr və əlaqəli məqalələr
Layihənizin məlumat ehtiyacını və hesabatın əhatəsini birlikdə müəyyənləşdirək.
Layihəniz üçün təklif alın