1953–2021 · 12 hadisə

Tarixi Daşqınlar

Türkiyə, Azərbaycan və dünyadan daşqın qeydləri su ilə yaşayış arasındakı əlaqəni anlamağa kömək edir. Hadisələri köhnədən yeniyə izləyin; hər kartda təsdiqlənmiş mənbələr və ayrıca mühəndislik şərhi var.

Fotonun yeri və çəkilmə tarixi hadisə tarixindən ayrıdır. Bölgəni tanıdan fotolar fəlakət görüntüsü kimi təqdim edilmir. Mühəndislik şərhləri ArchSu-nun izahlı qiymətləndirməsidir; qəti səbəb və ya hazır layihə ölçüsü deyil.

Daşqınların zaman xətti

Maassluis, Niderland — 1 fevral 1953 daşqınında zədələnmiş bina.
Maassluis, Niderland — 1 fevral 1953 daşqınında zədələnmiş bina. Foto / mənbə: Daan Noske / Anefo / Nationaal Archief · CC0 Ölçü dəyişməsi və WebP uyğunlaşdırması.

Niderland / Şimal dənizi

Şimal dənizi: Sahil müdafiəsini aşan su

31 yanvar gecəsindən 1 fevral səhərinə qədər baş verən Şimal dənizi daşqını Niderland sahilləri üçün tarixi dönüş nöqtəsi oldu. Dəniz suyu yaşayış məntəqələrinə və kənd təsərrüfatı sahələrinə yayıldı. Rijkswaterstaat şimal-qərb fırtınası ilə yüksək qabarma suyunun birgə təsirini, bir çox sahil bəndinin aşılmasını və ya zədələnməsini qeyd edir. KNMI meteoroloji prosesin inkişafını və həmin dövrdə xəbərdarlıqların əhaliyə çatdırılmasındakı çətinlikləri izah edir. Hadisədən sonra Niderland Delta Works proqramı çərçivəsində sahil mühafizəsini yenidən qiymətləndirdi; qurğuların layihələndirilməsi və tikintisi uzun müddət ərzində həyata keçirildi.

Bu sahil nümunəsi yağışdan yaranan çay daşqınından fərqli başlanğıc şəraitini göstərir. Dəniz sərhədindəki səviyyə, fırtınanın vaxtı və qabarma eyni çərçivədə nəzərdən keçirilməlidir. Tarixi sübutlardan istifadə edərkən əvvəlki bənd həndəsəsi, ərazi yüksəklikləri və yaşayışın paylanması bugünkü şəraitdən ayrılmalıdır. Tək bir qurğunun fotosu və ya su səviyyəsi müşahidəsi bütün sahilin davranışını göstərmir. Buna görə hadisə başqa sahə üçün hazır layihə göstəricisi deyil, qoruma sistemini və xəbərdarlıq zəncirini birlikdə araşdırmağa kömək edən tarixi nümunə kimi oxunmalıdır.

Mühəndislik şərhi

Sahil daşqını qiymətləndirməsində dəniz səviyyəsi, dalğa təsiri, bəndlərin davamlılığı və təxliyə yolları birlikdə araşdırılmalıdır. Müdafiə qurğusunun mövcudluğu onun arxasındakı bütün daşqın ssenarilərini aradan qaldırmır.

Bentderesi, Ankara — 2007-ci ilə aid bölgə fotoşəkli; 1957 daşqınını göstərmir.
Bentderesi, Ankara — 2007-ci ilə aid bölgə fotoşəkli; 1957 daşqınını göstərmir. Foto / mənbə: Vikiçizer · CC BY-SA 4.0 Ölçü dəyişməsi və WebP uyğunlaşdırması; eyni lisenziya.

Ankara, Türkiyə

Ankara: Hatip çayı vadisində daşqın

11 sentyabr 1957 tarixində Ankaranın mərkəzində baş verən daşqın Hatip çayı vadisi ilə şəhər arasındakı əlaqəni göstərən mühüm tarixi nümunədir. Həmin dövrün Türkiyə Böyük Millət Məclisi sənədləri zərər görmüş sakinlərə yardım və mənzil təminatı üçün aparılan işləri qeyd edir. ASKİ-nin tarixi qiymətləndirməsi də Hatip hövzəsindən gələn axımı şəhərin böyük daşqınları arasında göstərir. Hadisə yalnız yağıntını xatırlamaq deyil, suyun şəhər daxilində keçdiyi istiqaməti və fəlakətdən sonrakı yaşayış ehtiyacını birlikdə görmək baxımından əhəmiyyətlidir. Müxtəlif tarixi məlumatlardan burada vahid itki rəqəmi çıxarılmır.

Bugünkü Ankara ilə 1957-ci ilin şəhəri eyni ərazi istifadəsinə və infrastruktur quruluşuna malik deyil. Köhnə vadi adlarını müasir xəritəyə köçürmək araşdırmaya kömək edə bilər, lakin əvvəlki daşqın sərhədi birbaşa bugünkü risk sərhədi sayılmamalıdır. Arxiv qeydləri keçmiş axım yollarını tapmaq üçün başlanğıc məlumat verir; mövcud yüksəkliklər, açıq və qapalı çay kəsikləri, sonrakı tikinti ayrıca öyrənilməlidir. Bu nümunə şəhərin su ilə bağlı yaddaşının saxlanmasını və tarixi sübutların sahədə ölçülmüş məlumatla birlikdə oxunmasını vacib edir.

Mühəndislik şərhi

Torpaq sahəsi araşdırılarkən bugünkü çay istiqaməti ilə yanaşı tarixi vadilər və səth axımının əlaqələri də öyrənilməlidir. Tikili səviyyəsi üçün müasir relyef, hidravlik sərhəd şərtləri və axım yolları birlikdə istifadə olunmalıdır.

ABŞ-ın Orta Qərb daşqınları — 9 iyul 1993, sahildən yüksək su səviyyəsinin görünüşü.
ABŞ-ın Orta Qərb daşqınları — 9 iyul 1993, sahildən yüksək su səviyyəsinin görünüşü. Foto / mənbə: Andrea Booher / FEMA · ABŞ federal ictimai mülkiyyəti Ölçü dəyişməsi və WebP uyğunlaşdırması.

Missisipi–Missuri, ABŞ

Missisipi–Missuri: Aylarla davam edən yüksək su

1993-cü ilin Böyük Daşqını Missisipi və Missuri çaylarında, həmçinin onların qollarında maydan sentyabra qədər davam edən geniş hadisələr silsiləsi idi. USGS ayrı-ayrı stansiyalarda maksimum səviyyə və sərfləri qeyd edərək bütün hövzənin eyni gündə təsirlənmədiyini göstərir. Kənd təsərrüfatı sahələri, yaşayış məntəqələri və nəqliyyat istiqamətləri yüksək sudan təsirləndi, bəzi bəndlər zədələndi. Uzun müşahidə müddəti və çoxsaylı ölçmə nöqtələri hadisəni böyük hövzədə axımın zamanla inkişafını araşdırmaq üçün mühüm məlumat mənbəyinə çevirir. Daşqının davametmə müddəti tək bir foto kadrında görünən qısa anla məhdudlaşmırdı.

Belə böyük çay sistemində yerli yağış və müəyyən nöqtəyə çatan su sərfi eyni vaxt ardıcıllığı ilə dəyişməyə bilər. Bir qolun yüksəlməsi, əsas çayın səviyyəsi və daşqın düzənliyində saxlanan su birlikdə qiymətləndirilir. Tarixi stansiya məlumatları müqayisə edilərkən ölçmə yeri, yüksəklik istinadı və qeyd müddəti saxlanmalıdır. Bir stansiyadakı rekord bütün qolların eyni təkrarlanma ehtimalına malik olması demək deyil. Buna görə 1993 nümunəsi yalnız ən böyük sərfi seçmək əvəzinə hidroqrafı və hadisənin müddətini oxumağa kömək edir.

Mühəndislik şərhi

Böyük hövzələrdə hidroqrafın həcmi və müddəti maksimum sərflə birlikdə əhəmiyyətlidir. Aşağı axın səviyyəsi, qolların vaxtı və düzənlikdə su saxlanması model sərhədlərinə uyğun qurulmalı, müxtəlif stansiyaların təkrarlanma ehtimalları bərabər qəbul edilməməlidir.

Bartın çayı — 2007-ci ilə aid bölgə fotoşəkli; 1998 daşqınını göstərmir.
Bartın çayı — 2007-ci ilə aid bölgə fotoşəkli; 1998 daşqınını göstərmir. Foto / mənbə: Makalp · CC BY-SA 3.0 Ölçü dəyişməsi və WebP uyğunlaşdırması; eyni lisenziya.

Bartın, Türkiyə

Bartın: Şəhər və hövzənin birlikdə öyrənilməsi

21 may 1998 tarixli Bartın daşqını çay kənarındakı şəhərin geniş hissəsinə təsir edən tarixi hadisələrdəndir. Bartın AFAD selin ardından Kirazlıköprü bəndinin tikinti işlərinə başlanıldığını bildirir. Türkiyə Tibb Birliyinin sahə araşdırması isə ev və iş yerləri ilə yanaşı nəqliyyat, elektrik və rabitəyə təsirləri qeyd edir. Bu qeydlər eyni hadisənin həm şəhər daxilindəki nəticələrini, həm də hövzə miqyasında nəzərdən keçirilmiş mühafizə işlərini birlikdə görməyə imkan verir. Fəlakətdən sonrakı sağlamlıq və infrastruktur ehtiyacları da tarixi qeydin mühüm hissəsidir; hadisə yalnız çayın səviyyəsi ilə izah olunmur.

Bu nümunə müasir layihə üçün istifadə edilərkən 1998-ci ilin ölçmələri və şəhər şəraiti bugünkü vəziyyətdən ayrılmalıdır. Sonradan tikilmiş bəndin və ya dəyişdirilmiş kəsiyin təsiri sadəcə mövcudluğuna baxmaqla rəqəmlə müəyyən edilə bilməz. Yuxarı hövzənin axım yaratması, qolların birləşməsi və şəhərdəki su keçidləri müasir məlumatla yenidən araşdırılmalıdır. Köhnə su izləri və sahə hesabatları model nəticəsini yoxlamağa kömək edə bilər, lakin yeni relyef ölçməsini əvəz etmir. Tarixi hadisənin dəyəri şəhər ilə daha geniş hövzə arasındakı əlaqəni görünən etməsidir.

Mühəndislik şərhi

Şəhər daşqını qiymətləndirməsi yalnız şəhər daxilindəki kəsiklə məhdudlaşmamalıdır. Yuxarı su saxlanması, qollar, körpülər və aşağı axın əlaqəsi birlikdə araşdırılmalı, mühafizə variantları müasir hidravlik ssenarilərlə müqayisə edilməlidir.

Kür–Araz qovşağı, Sabirabad — 2016-cı ilə aid bölgə fotoşəkli; 2003 daşqınını göstərmir.
Kür–Araz qovşağı, Sabirabad — 2016-cı ilə aid bölgə fotoşəkli; 2003 daşqınını göstərmir. Foto / mənbə: Hasanalizade · CC BY-SA 4.0 Ölçü dəyişməsi və WebP uyğunlaşdırması; eyni lisenziya.

Kür–Araz, Azərbaycan

Kür–Araz: Çay daşqını və qrunt suyunun yüksəlməsi

2003-cü ilin yazında Kür və Araz çayları ətrafındakı daşqınlar Azərbaycanın cənub-şərqində yaşayış məntəqələrinə və kənd təsərrüfatı sahələrinə təsir etdi. IFRC-nin may bülleteni yağış və qar şəraitini, aprel ayında aparılan sahə qiymətləndirmələrini, Salyan, Neftçala və Sabirabad ətrafındakı ehtiyacları qeyd edir. Oktyabr qiymətləndirməsi çay kənarındakı kəndlərdə qrunt suyunun səthə çıxmasını və təhlükəsiz içməli suya çatımla bağlı problemləri də təsvir edir. Buna görə hadisə tək gün deyil, aprel–may dövrü kimi göstərilir. Bülletenin yayımlandığı tarix bütün daşqının başlanğıcı hesab edilmir; mənbənin tarix dəqiqliyi olduğu kimi saxlanılır.

Bu nümunə su təsirinin yalnız görünən çay daşması ilə məhdudlaşmadığını xatırladır. Alçaq ərazilərdə drenaj, qrunt suyu və içməli su sistemi eyni qiymətləndirmənin müxtəlif hissələridir. Tarixi yardım hesabatını oxuyarkən müşahidə edilmiş təsir təklif edilən müdaxilədən ayrılmalıdır. Bir kənddə bildirilmiş vəziyyət bütün çay boyunca eyni su səviyyəsi və ya qrunt şəraiti olduğunu sübut etmir. Hadisə sahəyə xas məlumatın toplanmasını, səth və qrunt suyu əlaqəsinin araşdırılmasını dəstəkləyir; başqa ərazi üçün birbaşa layihə ölçüsü vermir.

Mühəndislik şərhi

Çay kənarındakı sahədə səth üzrə yayılma ilə yanaşı qrunt suyu, drenaj çıxışı və torpaq şəraiti araşdırılmalıdır. Hidravlik mühafizə, su keyfiyyəti və sağlamlıq tədbirləri ayrı tələblərdir; müvafiq sahələr arasında əlaqə qurulmalıdır.

Ayamama Yaşam Vadisi, Bakırköy — 2025-ci ilə aid bölgə fotoşəkli; 2009 daşqınını göstərmir.
Ayamama Yaşam Vadisi, Bakırköy — 2025-ci ilə aid bölgə fotoşəkli; 2009 daşqınını göstərmir. Foto / mənbə: Historianengineer · CC0 Ölçü dəyişməsi və WebP uyğunlaşdırması.

İstanbul–Tekirdağ, Türkiyə

Qərbi Mərmərə: Qısa müddətli güclü yağıntı

7–9 sentyabr 2009 tarixlərində İstanbulun qərbi, Tekirdağ və Qərbi Mərmərə ətrafındakı yağıntılar daşqınlara çevrildi. Türkiyə Meteorologiya Baş İdarəsinin araşdırması müxtəlif vaxtlarda təsir edən yağış sahələrini radar, peyk və stansiya məlumatları ilə qiymətləndirir. Silivri və Çatalca ətrafı da hadisənin əhatəsinə daxildir. Hesabat gündəlik cəmlərlə yanaşı saatlıq yağıntıları araşdırır; beləliklə yağışın miqdarı qədər hansı müddətdə düşdüyü də görünür. Buradakı mətn regional meteoroloji hadisəni ümumiləşdirir; müəyyən bir torpaq sahəsindəki zərəri tək səbəbə bağlayan ekspert və ya məhkəmə nəticəsi təqdim etmir.

Bu nümunə şəhərdəki su basmasını yalnız ən yaxın gündəlik yağış qeydi ilə izah etməyin məhdudluğunu göstərir. Bir stansiyanın cəmi qısa müddətdə başqa hövzəyə düşmüş güclü yağışı tam əks etdirməyə bilər. Yağıntının vaxtı və ərazi üzrə paylanması torpaq istifadəsi və axım yolları ilə birlikdə oxunmalıdır. Tarixi müşahidədən istifadə zamanı stansiyanın yeri, qeyd intervalı və vaxt istinadı açıq saxlanılır. Müxtəlif müddətlər üçün təkrarlanma nəticələri qarışdırılmır. Hadisə hazır sərf deyil, layihənin yağış məlumatını seçmək üçün diqqətli yanaşma təklif edir.

Mühəndislik şərhi

Şəhər drenajında gündəlik cəmlə yanaşı qısa müddətli intensivlik və hövzənin toplanma vaxtı qiymətləndirilməlidir. IDF məlumatı, stansiyanın təmsiletməsi, səth axımı və giriş tutumu layihəyə uyğun birlikdə araşdırılmalıdır.

Kür–Araz bölgəsi, 14 may 2010 — NASA Terra/MODIS yalançı rəngli peyk təsvirindən fraqment.
Kür–Araz bölgəsi, 14 may 2010 — NASA Terra/MODIS yalançı rəngli peyk təsvirindən fraqment. Foto / mənbə: NASA GSFC / MODIS Rapid Response Team · NASA ictimai mülkiyyəti / istifadə şərtləri Coğrafi kəsim, ölçü dəyişməsi və WebP uyğunlaşdırması.

Kür, Azərbaycan

Kür: Aşağı hövzədə genişlənən su

2010-cu ildə Kür çayı ətrafındakı daşqınlar Azərbaycanın aşağı hövzəsində geniş ərazilərə təsir etdi. IFRC-nin yekun hesabatı başlanğıcı 4 may kimi qeyd edir və Sabirabad ətrafındakı yaşayış məntəqələrindən təxliyə edilən insanlara dəstəyi izah edir. NASA-nın 14 may peyk müşahidəsi Kür və Arazın birləşdiyi bölgəyə yaxın su yığılmasını əvvəlki görüntü ilə müqayisə edir. Beləliklə sahə yardımı qeydi və geniş ərazi müşahidəsi eyni hadisənin fərqli tərəflərini göstərir. Başlanğıc tarixinin göstərilməsi daşqının bütün hövzədə eyni gün bitməsi və ya hər nöqtədə eyni səviyyəyə çatması mənasına gəlmir.

Böyük çay daşqınında peyk görüntüsü yayılmanın oxunmasına kömək edə bilər, lakin yer səthində su dərinliyini avtomatik vermir. Görüntünün vaxtı, buludlar, səth xüsusiyyətləri və rəng birləşməsi düzgün şərh edilməlidir. Yaşayış ərazilərindəki suyu qiymətləndirmək üçün yer yüksəklikləri, çay səviyyələri və drenaj əlaqələri də lazımdır. Tarixi nümunələr müasir layihədə istifadə edilərkən bənd və su qurğularının sonrakı dəyişiklikləri araşdırılmalıdır. Bu hadisə aşağı hövzəni tək kəsik əvəzinə əlaqəli sistem kimi görməyə və fərqli müşahidələri birləşdirməyə kömək edir.

Mühəndislik şərhi

Aşağı hövzə riski su anbarının istismarı, bənd təhlükəsizliyi və düzənlik axım yolları ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Peyk yayılması ölçülmüş yüksəklik və səviyyəni tamamlayır; təkbaşına tikili səviyyəsini və ya layihə sərfini müəyyən etmir.

Ghazi yaxınlığı, Pakistan — 5 avqust 2010 daşqınının helikopterdən görünüşü.
Ghazi yaxınlığı, Pakistan — 5 avqust 2010 daşqınının helikopterdən görünüşü. Foto / mənbə: Horace Murray, U.S. Army · ABŞ federal ictimai mülkiyyəti Ölçü dəyişməsi və WebP uyğunlaşdırması.

Hind hövzəsi, Pakistan

Pakistan: Hind çayı boyunca yayılan daşqın

2010-cu ilin yayında Pakistanda muson yağışları Hind çayı və onun qollarında geniş daşqınlara səbəb oldu. Pakistan Federal Daşqın Komissiyasının illik hesabatı yağış və çay müşahidələri ilə hadisənin ölkə daxilində inkişafını sənədləşdirir. NASA-nın qiymətləndirməsi peyk müşahidələrindən istifadə edərək suyun şimaldan aşağı bölgələrə irəliləməsini və bəzi sahələrdə uzun müddət qalmasını izah edir. İyul–avqust başlığı güclü yağış dövrünü bildirir; bütün təsirlərin həmin iki ayda bitdiyini ifadə etmir. Suyun çəkilməsi və ərazinin yenidən istifadəsi daşqının ilkin yüksəlməsindən fərqli vaxt ardıcıllığına malik ola bilər.

Bu böyük hövzə nümunəsi yağışın düşdüyü yer ilə daşqın təsirinin yarandığı yerin fərqli ola biləcəyini göstərir. Çay boyunca daşınan su düzənlik əlaqələri və mövcud infrastrukturla birlikdə irəliləyir. Bir bölgədə suyun çəkilməsi başqa bölgədə təhlükənin eyni anda bitməsi demək deyil. Tarixi müşahidənin yeri və vaxtı açıq saxlanmalı, suyun yayılması sonrakı boşalma prosesindən ayrılmalıdır. Hadisə yalnız maksimum sərfə deyil, suyun hansı yollarla, nə qədər müddət ərzində ərazidə qalmasına və oradan çıxmasına da baxmağın vacibliyini xatırladır.

Mühəndislik şərhi

Böyük çay layihəsində hidroqraf həcmi, düzənliyə giriş-çıxış yolları, uzunmüddətli sualtı qalma və nəqliyyat əlaqələri birlikdə araşdırılmalıdır. Tək maksimum səviyyə istifadə məhdudiyyətinin və bərpanın müddətini izah etmir.

Melen çayı, Melenağzı — 2015-ci ilə aid bölgə fotoşəkli; 2019 daşqınını göstərmir.
Melen çayı, Melenağzı — 2015-ci ilə aid bölgə fotoşəkli; 2019 daşqınını göstərmir. Foto / mənbə: Acar54 · CC BY-SA 4.0 Ölçü dəyişməsi və WebP uyğunlaşdırması; eyni lisenziya.

Akçakoca–Cumayeri, Türkiyə

Düzce: Kiçik hövzələr və nəqliyyat əlaqələri

Düzcedə 17 iyul axşamı başlayan və 18 iyul boyunca davam edən 2019-cu il yağıntıları Akçakoca və Cumayeri ətrafında daşqına çevrildi. Vilayətin Fəlakət Riskinin Azaldılması Planı təsirlənən kəndləri, yollar, körpülər, suötürücülər və içməli su şəbəkələrindəki zərərləri qeyd edir. Beləliklə hadisə çay kənarındakı tikililərlə yanaşı kəndlərin bir-biri və əsas xidmətlərlə əlaqəsini göstərir. AFAD-ın sonrakı mənzil bildirişləri həmin tarixlərdəki fəlakətlərin bərpa prosesinə təsirini təsdiqləyir. Daşqın təsiri tək yaşayış nöqtəsindəki su səviyyəsinə endirilmir; nəqliyyat və əsas infrastrukturun vəziyyəti də tarixi qeydin hissəsi kimi oxunur.

Belə qeydlər kiçik su keçidinin daha geniş yol şəbəkəsindəki rolunu araşdırmağa kömək edir. Körpü və ya suötürücü üçün yalnız kəsik sahəsi deyil, ətraf axım yolları və alternativ giriş də qiymətləndirilməlidir. Bununla belə qeydə alınmış bütün zərərlərin eyni mexanizmdən yaranması qəbul edilə bilməz. Yuyulma, tutulma, həndəsə və qrunt şəraiti konkret qurğu üçün sahə araşdırması tələb edir. 2019 nümunəsi qurğu hesabını hövzə və nəqliyyat şəbəkəsi ilə birlikdə qiymətləndirməyi dəstəkləyir; başqa keçidə birbaşa ölçü və ya qəti səbəb vermir.

Mühəndislik şərhi

Körpü və suötürücülərdə sərf tutumu, tutulma ssenarisi və yuyulma ayrı yoxlamalarla qiymətləndirilməlidir. Yol şəbəkəsi və alternativ giriş də risk araşdırmasına daxil edilməli, zərər mexanizmi yalnız fotodan müəyyən olunmamalıdır.

Aksu çayı, Dereli — 2015-ci ilə aid bölgə fotoşəkli; 2020 daşqınını göstərmir.
Aksu çayı, Dereli — 2015-ci ilə aid bölgə fotoşəkli; 2020 daşqınını göstərmir. Foto / mənbə: Karel61 · CC BY-SA 4.0 Ölçü dəyişməsi və WebP uyğunlaşdırması; eyni lisenziya.

Dereli və ətrafı, Türkiyə

Giresun: Daşqın, sürüşmə və sahədəki izlər

22 avqust 2020 tarixində Giresunda güclü yağıntıdan sonra sel, sürüşmə və su basmaları baş verdi. AFAD fəaliyyət hesabatı mərkəzi rayon, Espiye, Doğankent, Dereli, Tirebolu, Güce, Görele və Yağlıdere ərazilərini hadisənin əhatəsində qeyd edir. Trabzon AFAD-ın sahə məlumatı axtarış, xilasetmə və bərpa işlərinə göstərilən dəstəyi təsvir edir. Müxtəlif proseslərin eyni hadisə dövründə baş verməsi tarixi qeydi tək su basmış küçə fotosundan daha geniş oxumağı tələb edir. Burada regional fəlakətin təsdiqlənmiş əhatəsi təqdim olunur; hər tikili və ya yol zərəri üçün vahid mexanizm irəli sürülmür.

Daşqından sonra qalan palçıq və material hadisənin izidir, lakin təkbaşına su dərinliyini və ya maksimum sərfi tam göstərmir. Məcrada daşınmış material, yamacdan gəlmiş hərəkət və sonrakı təmizləmə işləri bir-birindən ayrılmalıdır. Köhnə fotolar ölçülmüş kəsiklər və hadisə vaxtı müşahidələrlə birlikdə daha faydalı olur. Müasir layihə üçün yatağın bugünkü vəziyyəti və ətraf torpaq yenidən araşdırılmalıdır. Giresun nümunəsi hidravlik tutumu relyef, çöküntü əlaqələri və müxtəlif mühəndislik sahələrinin tapıntıları ilə birlikdə qiymətləndirməyə başlamaq üçün məlumat verir.

Mühəndislik şərhi

Dik hövzələrdə yalnız suyu hesablayan sabit yataqlı model kifayət etməyə bilər. Çöküntü və qırıntı mənbələri, tutulma ehtimalı və yamac hərəkətləri ayrıca araşdırılmalı; hidravlik, geotexniki və konstruktiv nəticələr əlaqələndirilməlidir.

Ahrweiler, Almaniya — 2021-ci ilin iyul daşqınından sonra dağıntılar və təmizləmə.
Ahrweiler, Almaniya — 2021-ci ilin iyul daşqınından sonra dağıntılar və təmizləmə. Foto / mənbə: Smigel · CC BY-SA 4.0 Ölçü dəyişməsi və WebP uyğunlaşdırması; eyni lisenziya.

Ahr vadisi, Almaniya

Ahr vadisi: Sürətlə dəyişən çay şəraiti

14–15 iyul 2021 dövründə Ahr vadisi Qərbi Avropadakı güclü yağıntı və daşqın hadisəsinin ağır təsirlənən bölgələrindən biri oldu. Almaniya Meteorologiya Xidməti DWD uzunmüddətli yağışın Ahr daxil olmaqla çoxsaylı çay hövzələrinə təsir etdiyini qeyd edir. Hadisəni araşdıran elmi sahə tədqiqatı yağışdan axıma keçidi, çay boyunca daşqının inkişafını və müxtəlif məlumat mənbələrini birlikdə qiymətləndirir. Buradakı tarix vadidəki mühüm yüksəlmə dövrünü göstərir; daha geniş Avropa hadisəsinin bütün müddətini tək günə endirmir. Yaşayış, nəqliyyat və çay şəraiti eyni regional hadisənin fərqli tərəfləri kimi oxunur.

Çayın adi müşahidə dövründəki görünüşü həmin həndəsənin ekstremal hadisədə necə davranacağını təkbaşına göstərmir. Ölçmənin dayanması və ya qeyddə boşluq maksimum səviyyənin dəqiq bilinməsi demək deyil. Hadisə yenidən qurularkən stansiya qeydləri, sahə izləri və model nəticələrinin hansı sübut verdiyi açıq ayrılmalıdır. Hadisənin böyüklüyünü tək təxminlə anlatmaq əvəzinə qeyri-müəyyənliklər görünən saxlanılır. Ahr nümunəsi yerli qurğular, vadinin əlaqəli axım yolları və xəbərdarlıqdan sahədə hərəkətə qədər keçən vaxt barədə birgə texniki suallar yaradır.

Mühəndislik şərhi

Sürətlə yüksələn daşqında səviyyə ilə yanaşı yüksəlmə sürəti və giriş vaxtı da vacibdir. Daralmalar, körpü ətrafındakı axım və təxliyə yolları birlikdə araşdırılmalı; itkin ölçmələr saxta dəqiqliklə doldurulmamalıdır.

Bozkurt, Kastamonu — 2010-cu ilə aid bölgə fotoşəkli; 2021 daşqınını göstərmir.
Bozkurt, Kastamonu — 2010-cu ilə aid bölgə fotoşəkli; 2021 daşqınını göstərmir. Foto / mənbə: Barış37 · CC BY-SA 3.0 Ölçü dəyişməsi və WebP uyğunlaşdırması; eyni lisenziya.

Kastamonu–Sinop–Bartın, Türkiyə

Qərbi Qara dəniz: Vadi, şəhər və infrastruktur

11 avqust 2021-də başlayan güclü yağıntılar Kastamonu, Sinop və Bartında daşqın və su basmalarına səbəb oldu. AFAD-ın hadisənin birinci ili qiymətləndirməsi Bozkurtun ağır təsirləndiyini, bərpa işlərinin ev, körpü və infrastrukturu əhatə etdiyini qeyd edir. Türkiyə Meteorologiya Baş İdarəsinin 2021 fəlakətlər hesabatı regional yağışları və körpülər daxil olmaqla müxtəlif infrastruktur zərərlərini sənədləşdirir. Hadisə ayrı vilayət və vadilərdə inkişaf etdiyindən bir nöqtədəki foto bütün bölgənin axımını təmsil etmir. Başlanğıc tarixi hər çayın maksimum səviyyəyə eyni anda çatması və bütün yaşayış yerlərinin eyni şəraiti yaşaması demək deyil.

Bu nümunəni layihə işinə çevirməyin ilk addımı regional məlumatı sahəyə xas məlumatdan ayırmaqdır. Şəhərdə suyun keçdiyi istiqamətlər, körpülər, bina yüksəklikləri və yan küçələr müasir ölçmələrlə araşdırılmalıdır. Tarixi zərər fotosu risk sualı yarada bilər, lakin təkbaşına layihə sərfini, qrunt dayanımını və ya təhlükəsiz döşəmə səviyyəsini vermir. Bərpa işləri də öz layihə şəraiti və müxtəlif sahələrin yoxlamaları ilə qiymətləndirilir. Qərbi Qara dəniz hadisəsi hövzədən yaşayışa qədər axım əlaqəsini, məruzqalmanı və giriş imkanlarını birlikdə araşdırmaq üçün mühüm xatırlatmadır.

Mühəndislik şərhi

Yaşayış riskində dərinlik, sürət, tikili səviyyəsi və təhlükəsiz giriş birlikdə oxunmalıdır. HEC-RAS sahəsi hövzə ilə şəhər arasındakı əsas axım əlaqələrini əhatə etməli, hidravlik nəticələr konstruktiv və qrunt təhlükəsizliyi hesabından ayrı şərh olunmalıdır.

Keçmişi oxuyun, layihənizin riskini qiymətləndirin

Tarixi hadisə layihənizin məlumat əsaslı qiymətləndirməsini əvəz etmir. Yerləşmə, ərazi ölçməsi və məqsədinizi paylaşın; daşqın təhlilinin əhatəsini birlikdə müəyyən edək.