Xəbərlərdə və gündəlik danışıqda “sel”, “taşkın” və “su baskını” sözləri çox vaxt bir-birinin əvəzinə işlədilir. Mühəndislik işində isə bu üç ifadə fərqli suallar doğurur: su haradan gəldi, nə qədər sürətlə gəldi, hansı tikili və ya ərazi təsirləndi və hansı məlumatla araşdırılmalıdır? Bu məqalə konkret hadisəni və ya yeri qiymətləndirmir; rəsmi Türkiyə mətnlərində terminlərin necə işlədildiyini və hər hal üçün hansı məlumatların lazım olduğunu ümumi şəkildə izah edir.
Rəsmi mətnlərdə “sel” və “taşkın”
Taşkın və Rüsubat Kontrolü Yönetmeliği (Daşqın və Lilin Nəzarəti Qaydaları) seli güclü yağışdan sonra yan çaylardan qəfildən gələn və çoxlu çöküntü daşıyan su kütləsi kimi təyin edir. Daşqın (taşkın) isə çayın müxtəlif səbəblərdən məcrasından çıxaraq ətrafdakı torpaqlara, yaşayış məntəqələrinə və infrastruktura zərər vurması, normal sosial-iqtisadi fəaliyyəti pozacaq həcmdə axın yaratması kimi göstərilir. Deməli, qaydalarda sel sürətlə inkişaf edən çöküntülü axını, daşqın isə çayın məcrasını aşmasını ifadə edir. AFAD-ın fəlakət idarəetməsi lüğətində “sel” daha geniş sözlə verilir: məcradan çıxan su kütləsinin geniş düzənlik və çökək əraziləri müəyyən müddət örtməsi. Hesabatda və ya xəritədə rast gəlinən termin həmin sənədin öz təyini ilə oxunmalıdır.
“Su baskını” üçün ümumi təyin yoxdur
Qeyd olunan qaydalarda və AFAD lüğətində “su baskını” üçün ayrıca təyin verilmir. Gündəlik istifadədə bu ifadə adətən yağış zamanı küçəyə, zirzəmiyə, yeraltı keçidə və ya binaya suyun daxil olmasını bildirir. Eyni mənzərənin arxasında müxtəlif səbəblər dayana bilər: çayın daşması, yağış suyu şəbəkəsinin tutumunun aşılması, səthdə yığılan suyun çıxış tapmaması və ya suötürücünün tıxanması. Buna görə “su baskını oldu” cümləsi mühəndislik baxımından hələ səbəbi göstərmir; əsas sual suyun haradan gəldiyidir.
Hər hal üçün lazım olan məlumat fərqlidir
Kiçik və maili hövzədən qısa müddətdə gələn axında pik sərf, yağışın intensivliyi və hövzənin toplanma müddəti həlledicidir; çöküntü və üzən material isə qurğuların tıxanma riskini artırır. Anlayışlar üçün yağış intensivliyi və IDF əyrilərinə baxmaq olar. Uzun çay kəsimində daşqın zamanı hidroqrafın həcmi və müddəti, en kəsiyi həndəsəsi, körpü və suötürücülərin təsiri, həmçinin aşağı axındakı geri su şəraiti də lazımdır. Yağış suyu şəbəkəsi ilə bağlı basqınlarda boru və qəbuledici tutumu, səth topoqrafiyası və qəbuledici mühitin su səviyyəsi araşdırılır.
Təhlükə xəritəsi, risk xəritəsi və təkrarlanma
Qaydalara görə daşqın təhlükə xəritəsi müxtəlif təkrarlanma sərflərində su sürəti və su hündürlüyündən istifadə edilərək hazırlanır; daşqın risk xəritəsi isə təsirlənə biləcək əhalini, iqtisadi fəaliyyəti, çirklənməyə səbəb ola biləcək obyektləri və qorunan əraziləri göstərir. Kənd Təsərrüfatı və Meşə Nazirliyinin Su İdarəetməsi Baş İdarəsi daşqın idarəetmə planlarının ilkin risk qiymətləndirməsi, təhlükə və risk xəritələri və tədbirlər proqramından ibarət olduğunu bildirir. “100 illik daşqın” ifadəsi müəyyən fərziyyələr daxilində illik aşılma ehtimalını bildirir; daşqının müntəzəm olaraq yüz ildən bir baş verəcəyi demək deyil. Ətraflı məlumat üçün təkrarlanma müddəti və təhlükə xəritəsi məqalələrinə baxın.
Xəbər və hesabatlarda terminlər necə oxunmalıdır?
Xəbərdə və ya hesabatda “sel”, “taşkın” və ya “su baskını” sözü işlədilirsə, bu sözün hansı mənbəyə və hansı təyinə əsaslandığını yoxlamaq faydalıdır. Sözün seçilməsi özlüyündə suyun haradan gəldiyini göstərmir; səbəb yalnız ölçmə, sahə müşahidəsi və səlahiyyətli qurumların qiymətləndirməsi ilə ortaya qoyula bilər. Rəqəm və tarixlər üçün müvafiq qurumun öz açıqlaması əsas götürülməli, onun dərc vaxtı qeyd edilməlidir; çünki bu məlumatlar ilk günlərdə yenilənə bilər.
Sahə və ya tikili üçün bu fərqin əhəmiyyəti
Sahənin daşqın vəziyyətini soruşan şəxs əvvəlcə suyun hansı mexanizmlə gələ biləcəyini bilməlidir. Rəsmi xəritələr hər çayı və hər yerli drenaj problemini əhatə etməyə bilər; əhatə dairəsi müvafiq qurumdan və ya sənədin özündən yoxlanılmalıdır. Sahə və tikili kotlarının nəticələrlə müqayisəsi ayrıca işdir; bunun üçün sahə üzrə daşqın riski məqaləsinə baxmaq olar. Qurumun rəyi və ya icazə nəticəsi isə həmişə səlahiyyətli qurumun öhdəsindədir.
Mənbələr və əlaqəli məqalələr
Sahəniz və ya layihəniz üçün hansı daşqın məlumatlarının lazım olduğunu birlikdə müəyyənləşdirək.
Layihəniz üçün təklif alın