2 ölçülü daşqın risk təhlili torpaq sahəsinin və ya tikilinin daşqından necə təsirlənə biləcəyini suyun relyef üzrə iki istiqamətdə yayılmasını hesablayan hidravlik modellə araşdıran işdir. HEC-RAS təhlili bu işdə geniş istifadə olunan alətlərdən biridir: HEC-RAS-ın 2D modulu relyef modelini hesablama şəbəkəsinə bölür və hər xanada su dərinliyini və sürəti hesablayır. Bu məqalə HEC-RAS 2D işinin addımlarını və hər addımda diqqət tələb edən məqamları xülasə edir. Model növü və əhatə hər layihədə məlumata, axın şəraitinə və səlahiyyətli qurumun yazılı tələbinə görə müəyyən edilir.
2 ölçülü təhlil nə vaxt lazımdır?
Axın əsasən məcra daxilində və bir istiqamətlidirsə, kəsiklərə əsaslanan birölçülü (1D) model çox vaxt kifayət edə bilər. Su daşqın düzənliyinə eninə yayılırsa, bir neçə axın yolu yaranırsa, yol bəndləri və ya qurğular suyu istiqamətləndirirsə, yaxud sahənin müxtəlif hissələrindəki dərinlik və sürətin ayrıca bilinməsi lazımdırsa, 2D model daha uyğun ola bilər. 2D model hər layihə üçün avtomatik tələb deyil; seçim məlumatdan, işin məqsədindən və qurumun tələbindən asılıdır. İki yanaşmanın məlumat, nəticə və yoxlama baxımından fərqləri üçün HEC-RAS 1D və 2D müqayisəsi məqaləsinə baxın.
Məlumat və relyef modeli
2D modelin keyfiyyəti böyük ölçüdə relyef modelinin keyfiyyətindən asılıdır. Relyef məlumatı ölçmədən, LiDAR-dan və ya rəqəmsal yüksəklik modelindən gələ bilər; mənbəyi, təfərrüatlılığı və tarixi qeyd edilməlidir. Çay məcrasının kəsiyi, körpü və suötürücü həndəsəsi və yol bəndləri kimi suyu istiqamətləndirən qurğular relyef modelində təmsil olunmalıdır. Örtüyə görə Manning kələ-kötürlük əmsalı (n) təyin edilir; qiymətlər üçün Manning kələ-kötürlük cədvəlindən və Cowan hesablayıcısından istifadə etmək olar. Köhnə və ya aşağı təfərrüatlı relyef məlumatı dar çaylarda və yol bəndlərində nəticəni nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişə bilər. Ətraflı məlumat üçün HEC-RAS üçün relyef məlumatı və daşqın təhlili üçün tələb olunan məlumat və layihə faylları məqalələrinə baxın.
Hesablama şəbəkəsi və sərhəd şərtləri
Şəbəkə relyef modelini xanalara bölür. Xana ölçüsü işin məqsədinə və relyefdəki detalların miqyasına görə seçilir: məcrada və qurğuların ətrafında daha kiçik, geniş və düz sahələrdə daha böyük xanalardan istifadə oluna bilər. Yol bəndi, set və ya yüksək sahil kimi suyu dayandıran və ya istiqamətləndirən xətti qurğular qırılma xətləri (breakline) ilə şəbəkəyə daxil edilir; əks halda su reallıqda keçə bilməyəcəyi yerlərdən keçə bilər. Sərhəd şərtləri modelin giriş və çıxışını müəyyən edir: yuxarıda adətən sərf hidroqrafı, aşağıda isə su səviyyəsi və ya normal dərinlik şərti istifadə olunur. Sərhəd şərtlərinin maraq sahəsindən kifayət qədər uzaq olduğu yoxlanılmalıdır. Sərflərin necə tapılacağı üçün daşqın sərfi necə hesablanır, şəbəkə və sərhəd şərtləri üçün 2D hesablama şəbəkəsi və HEC-RAS sərhəd şərtləri məqalələrinə baxın.
Modelin qurulması, zaman addımı və nəticənin yoxlanması
HEC-RAS 2D axını tam impuls tənlikləri və ya diffuziya dalğası yaxınlaşması ilə həll edə bilər; hansının uyğun olduğu axının xarakterindən və işin məqsədindən asılıdır. Zaman addımı hesabın sabitliyinə təsir edir; Kurant ədədi və zaman addımı üçün istifadə təlimatındakı tövsiyələrə əməl olunmalıdır. Model işlədikdən sonra nəticələr yoxlanılır: həcm balansı (volume accounting) çıxışı məqbuldurmu, quruyan və ya anormal su yığan xanalar varmı, dərinlik və sürət gözlənilən aralıqdadırmı? Modeli başqa üsulla, məsələn sadə kəsik hesabı ilə, kobud şəkildə müqayisə edərək nəticələrin məqbul olub-olmadığı yoxlana bilər. Nəticələr səliqəli görünsə belə, giriş məlumatlarındakı qeyri-müəyyənlik aradan qalxmır.
Nəticələrin risk təhlilinə çevrilməsi
Model su dərinliyi, sürət, su səthi kotu və lazım olduqda dərinliklə sürətin hasili kimi nəticələr verir. Risk təhlilinin əsas töhfəsi bu nəticələrin sahə sərhədi, ərazi kotu və tikili kotları ilə birlikdə oxunmasıdır. Eyni sahənin müxtəlif hissələrində fərqli dərinliklər görünə bilər; buna görə tək xana qiyməti əvəzinə tikilinin girişləri, birinci mərtəbə kotu və ətrafındakı axın yolları araşdırılır. Xəritələrin necə oxunacağı üçün daşqın təhlükəsi xəritəsi və sahə üzrə daşqın riski məqalələrinə baxın. İşin bütün axını üçün daşqın risk təhlili necə aparılır məqaləsi faydalıdır.
Qeyri-müəyyənlik, ssenarilər və hesabat
Kələ-kötürlük, sərhəd şərti, sərf və relyef təfərrüatı kimi giriş məlumatlarının əsaslandırılmış alternativləri ilə aparılan həssaslıq sınaqları nəticənin hansı fərziyyədən nə qədər asılı olduğunu göstərir. Müşahidə olunmuş su səviyyəsi varsa, modelin onunla müqayisəsi etibarı artırır; prinsiplər və üsullar üçün hidravlik modelin kalibrasiyası və daşqın modelində qeyri-müəyyənlik məqalələrinə baxın. Hesabat məqsədi, məlumatı, üsulları, fərziyyələri, ssenariləri və nəticələri izlənə bilən şəkildə təqdim etməli, hansı suallara cavab vermədiyini də açıq yazmalıdır. HEC-RAS təhlili və 2 ölçülü daşqın risk təhlili qurumun rəyini və ya təsdiqini əvəz etmir; qurumun rəyi həmin qurumun öz qiymətləndirməsidir.
Tez-tez rast gəlinən səhvlərə bunlar daxildir: relyef modelinin təfərrüatlılığını və tarixini yoxlamamaq, yol bəndi kimi xətti qurğuları şəbəkəyə daxil etməmək, sərhəd şərtlərini maraq sahəsinə çox yaxın seçmək, tək ssenarini qəti nəticə kimi təqdim etmək və modeli heç bir müşahidə və ya kobud yoxlama ilə müqayisə etməmək. Şəbəkə çox iri seçilərsə, dar məcralar və qurğular kifayət qədər təmsil olunmur; çox incə seçilərsə, hesablama vaxtı lüzumsuz uzanır. Buna görə şəbəkənin təfərrüatı relyef məlumatının təfərrüat səviyyəsi və işin məqsədi ilə uyğun olmalıdır.
Təhlil müəyyən andakı ərazi və tikili şəraitini göstərir. Ərazidə sonradan edilən doldurma, yeni yol və ya məcradakı dəyişiklik nəticəni dəyişə bilər; buna görə hesabatda hansı tarixdəki şəraitə əsaslanıldığı yazılmalı və şərait əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdikdə təhlil yenilənməlidir.
Mənbələr və əlaqəli məqalələr
Layihəniz üçün 2 ölçülü daşqın modelinin əhatəsini və məlumatını birlikdə müəyyənləşdirək.
Layihəniz üçün təklif alın